De fraudegevoeligheid van briefstemmen

Geen enkele partij in Nederland heeft het voor de verkiezingen over de gebreken van briefstemmen, behalve Forum voor Democratie. Deze partij neemt zelfs het woord ‘verkiezingsfraude’ in de mond. Of dat gerechtvaardigd is, is de vraag. Wellicht willen de andere partijen zich niet ‘branden’ aan het zaaien van wantrouwen in het democratische proces.

Wel bestaan er mankementen bij het briefstemmen, waardoor briefstemmen fraudegevoelig is. Dit betekent niet gelijk dat op grote schaal verkiezingsfraude gepleegd gaat worden, maar het geeft wel de zwakte aan van het systeem.

Handtekening of identificatie niet vereist

In 2017 stemden 77.500 mensen uit het buitenland per post.[1] Tijdens de Tweede Kamerverkiezingen mogen 2,4 miljoen 70-plussers per post stemmen.[2] Een peiling van het ministerie geeft aan dat 800.000 70-plussers dit willen gaan doen.[3] Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Kajsa Ollongren heeft al verklaard dat bij het ontbreken van een handtekening op deze briefstem de stem gewoon geldig is.[4] Dit is ook terug te vinden in de Memorie van Antwoord bij de wetsbehandeling in de Eerste Kamer. De D66-fractie vroeg zich daar af of het plaatsen van een handtekening geen overbodige handeling zou zijn als het ontbreken ervan geen gevolgen heeft. De fractie-Van Pareren stelde de vraag hoe de briefstem zonder handtekening gecontroleerd zou kunnen worden. De regering antwoordde op beide fracties met:[5]

De kiezer moet de stempluspas ondertekenen (artikel 11c, derde lid). (…) Als de handtekening ontbreekt, is de stempluspas nog steeds geldig. (…) De reden is dat sommige kiezers niet in staat zijn om zelf een handtekening te zetten.

De vraag is hoeveel mensen geen handtekening gaan of kunnen zetten. Als een kiezer geen handtekening kan zetten, roept dat ook de vraag op of de kiezer überhaupt het potlood kan gebruiken om een cirkel rood in te kleuren. Daarbij is identificatie bij briefstemmen niet verplicht. Een identificatie bewijs of een kopie van een paspoort bij een volmacht zijn niet verplicht. Dit alles draagt nog meer bij aan fraudegevoeligheid bij briefstemmen.

Op andere manieren een handtekening zetten

Het is mogelijk om een persoon te machtigen om voor een ander een handtekening te laten zetten.[6] Het zou logisch zijn dat de overheid mensen daarover had ingelicht, want het zal vaker voorkomen dat een 70-plusser een handtekening moet zetten. Dan zou de vereiste handtekening per briefstem gehandhaafd kunnen worden. Ook bestaat er een mogelijkheid tot een ‘handtekeningstempel’. De Rijksoverheid zegt daar zelf over:[7]

De kans op misbruik is namelijk veel groter dan bij een echte handtekening.

Als de kans op misbruik bij een handtekeningstempel al veel groter is vergeleken met een normale handtekening, hoe groot is dan de kans op misbruik bij mensen die geen handtekening gaan of kunnen zetten?

Onderzoeker Kiesraad De Jong: ‘Fraude neemt toe naarmate meer gelegenheid wordt geboden’

Ron de Jong is onderzoeker bij de Kiesraad.[8] Voor het symposium ter gelegenheid van het 90-jarig bestaan van de Kiesraad in 2008 schreef De Jong een stuk in het boek dat werd uitgegeven bij die gelegenheid.[9] De Jong zei in zijn artikel ‘Verkiezingsfraude in Nederland in de negentiende en twintigste eeuw’ dat verkiezingsfraude “gedijt wanneer de overheid bij de burgers over een gering draagvlak beschikt; het neemt toe naarmate er meer gelegenheid wordt geboden, én het is van alle tijden”. Ook zei hij dat verkiezingsfraude zich voor zal doen “wanneer daartoe mogelijkheden worden geboden”. Hij voegde daaraan toe verkiezingsfraude al snel georganiseerde fraude is, omdat organisatie nodig is om de nationale verkiezingen te kunnen beïnvloeden. Briefstemmen lijkt dus een uitgelezen mogelijkheid voor georganiseerde fraude. De Jong sloot af met:

De belangrijkste les is daarom, dat de wetgever er altijd van doordrongen moet zijn dat zodra het uitbrengen van een stem uit het stemhokje wordt gehaald, of dat nu door volmachten, e-voting, telefonisch stemmen of op andere manieren gebeurt, er altijd personen zullen zijn die hier op georganiseerde wijze misbruik van zullen proberen te maken.

De Jong spreekt hierover de stem ‘uit het stemhokje halen’. Het is duidelijk dat hij in 2008 logischerwijs niet heeft nagedacht over briefstemmen op grote schaal zonder identificatie of handtekening. Nog steeds is het citaat van toepassing: de wetgever lijkt zich er op dit moment niet van doordrongen dat mensen misbruik zullen gaan maken van het briefstemmen.

Hoe aannemelijk is georganiseerde verkiezingsfraude met briefstemmen?

Deze vraag kan eigenlijk onmogelijk beantwoord worden. Burgemeester Ahmed Aboutaleb van Rotterdam heeft op 12 maart 2021 al aangifte gedaan wegens de verduistering van 195 stempassen, maar dit kwam door een postbezorger die een deel van zijn post niet bezorgde.[10] Tot nu toe zijn in de media nog geen geluiden van fraude met briefstemmen. De peiling van het ministerie van BZK liet zien dat ongeveer 800.000 70-plussers per brief zouden gaan stemmen. Als dat getal veel hoger uitvalt, is dat mogelijk een aanwijzing voor fraude. Het probleem is echter dat dat getal pas duidelijk wordt na de verkiezingen. Het ministerie van BZK liet in 2020 weten dat elke verkiezing wordt geëvalueerd en dat op basis daarvan beleid of wet- en regelgeving kan worden aangepast. Ook dit gebeurt pas na de verkiezingen.[11]

Tot nu toe 2,5 procent briefstemmen ongeldig

De week voor de verkiezingen zijn 400.000 briefstemmen door PostNL ontvangen. Daarvan is 2,5% (10.000 stemmen) ‘ter zijde’ gelegd, wat betekent dat de stemmen niet worden meegeteld.[12] Ouderen hebben namelijk fouten gemaakt bij het briefstemmen. De Algemene Nederlandse Bond voor Ouderen (ANBO) voorziet hierdoor problemen:[13]

Dat zal straks, bijvoorbeeld bij de verdeling van de restzetels, tot grote commotie leiden; ook kunnen partijen de geldigheid van de verkiezingen in twijfel trekken. En elke ongeldige stem is er natuurlijk één te veel.


[1] https://nos.nl/artikel/2159639-recordaantal-nederlanders-in-het-buitenland-wil-stemmen.html

[2] https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2021/09/2-4-miljoen-kiezers-mogen-op-17-maart-per-post-stemmen

[3] https://www.telegraaf.nl/nieuws/229993995/tot-nu-toe-2-5-procent-briefstemmen-ongeldig

[4] https://www.nd.nl/nieuws/varia/1019616/ollongren-briefstem-niet-ongeldig-als-handtekening-ontbreekt

[5] https://www.eerstekamer.nl/behandeling/20210115/memorie_van_antwoord/document3/f=/vlfhneemzozz.pdf

[6] https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/wetgeving/vraag-en-antwoord/kan-ik-als-slechtziende-of-gehandicapte-een-handtekeningstempel-gebruiken

[7] https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/wetgeving/vraag-en-antwoord/kan-ik-als-slechtziende-of-gehandicapte-een-handtekeningstempel-gebruiken

[8] https://www.kiesraad.nl/over-ons/secretariaat/ron-de-jong

[9] https://rondejong.com/wp-content/uploads/2020/04/Fraude-en-ongewenste-beinvloeding-bij-verkiezingen..pdf

[10] https://www.telegraaf.nl/nieuws/351510860/aboutaleb-doet-aangifte-wegens-verduistering-van-stempassen

[11] https://www.rijksoverheid.nl/binaries/rijksoverheid/documenten/kamerstukken/2020/06/25/beantwoording-kamervragen-over-stemmen-per-volmacht/beantwoording-kamervragen-over-stemmen-per-volmacht.pdf

[12] https://www.lc.nl/binnenland/ANBO-bezorgd-over-fouten-met-briefstemmen-26649213.html

[13] https://www.anbo.nl/nieuws/grote-zorgen-over-ongeldige-stemmen

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *