De ontbrekende nuance bij complottheorieën

Onwenselijke inperking van de vrijheid van meningsuiting

Recentelijk vindt steeds meer censuur plaats op sociale media om de verspreiding van complottheorieën tegen te gaan. De gedachte is dat het onwenselijk is om leugens en feitelijke onwaarheden snel op grote schaal te verspreiden. Ook kan het gaan geloven in wilde complottheorieën zonder bewijs leiden tot een vertekend beeld van de realiteit, wat een negatieve impact kan hebben op mensen, bedrijven of overheden. De vraag is echter wat een ‘complottheorie’ is en op welk moment een discussie daarover zo schadelijk wordt dat deze moet worden stilgelegd. Waar ligt de grens? Spreken over iets dat (on)aannemelijk lijkt, kan immers zeer essentieel zijn om de waarheid te achterhalen. Complottheorieën steunen namelijk op bewezen feiten die aan elkaar worden verbonden met aannames om tot een theorie te komen.

Een complottheorie bestaat dus uit veel lagen, feiten en aannames, die op een wijd spectrum verdeeld kunnen worden van onaannemelijk tot aannemelijk. Sommige complottheorieën veranderen uiteindelijk zelfs in een ‘complotwaarheid’. Het is dus zeker niet verkeerd om over complothypotheses te praten als deze discussies erop gericht zijn om de waarheid te achterhalen. Wel moet kritisch gekeken worden naar de feiten. Censureren van dit maatschappelijke debat is een verdere inperking van de vrijheid van meningsuiting. Dat is onwenselijk, omdat op die manier ook feiten kunnen worden gecensureerd en zo de waarheid nooit naar boven kan komen.

De overheid houdt informatie achter

Uit het verleden is gebleken dat overheden, begrijpelijkerwijs, bepaalde informatie geheimhouden. Dit zorgt er echter wel voor dat complottheorieën zich kunnen ontvouwen die nooit kunnen worden bewezen door het gebrek aan bewijs. Toch zijn er voorbeelden van ‘complotwaarheden’. Edward Snowden toonde aan dat tientallen landen op wereldwijde schaal internetverkeer afluisteren.[1] Een ander voorbeeld is de WODC-affaire: als klokkenluidster Marianne van Ooyen nooit haar mond had open gedaan, was de “politieke beïnvloeding en sturing van wetenschappelijk onderzoek” nooit aan het licht gekomen bij het WODC.[2] Het meest recente voorbeeld is de Toeslagenaffaire waarbij meer dan 25.000 mensen als ‘fraudeur’ werden aangemerkt. Als advocate Eva González Pérez niet was blijven vechten voor haar cliënten, was ook hier de waarheid nooit naar boven gekomen.[3] Zij kreeg stukken niet te zien of deze werden achtergehouden.[4] De Tweede Kamer werd herhaaldelijk geconfronteerd met ontijdige, onvolledige en onjuiste informatie.[5]

In bovengenoemde gevallen zou overal sprake kunnen zijn geweest van een complottheorie, maar door lang genoeg te graven of door informatie te lekken, is de waarheid naar bovengekomen. Wat als dit niet was gedaan? Waren alle ‘fraudeurs’ dan aangemerkt als ‘complotdenkers’?

“Cogito ergo sum” (Ik denk, dus ik besta)

– René Descartes, Principia Philosophiae 1644

Onduidelijkheid door overheid zorgt voor onrust en leidt tot complottheorieën

In 2020 hebben sociale mediaplatforms veel video’s en berichten verwijderd over complottheorieën, bijvoorbeeld over 5G-straling en COVID-19 (en de relatie tussen beide). Deze complottheorieën werden gevoed door onduidelijkheid vanuit de overheid dat leidde tot onrust en onzekerheid bij de bevolking. De 5G-straling moet bijvoorbeeld binnen wettelijke normen blijven, want anders kan gezondheidsschade optreden.[6] Ook zijn de langetermijneffecten van 5G-straling onduidelijk, waardoor aanvullend onderzoek nodig is.[7] Daarbij was de Gezondheidsraad van mening dat gebruik van de 26GHz-band zou moeten worden opgeschort, totdat meer onderzoek is gedaan.[8] Gemeenten vonden dat de landelijke overheid de bevolking beter zou moeten voorlichten.[9] Diezelfde overheid heeft met de 5G-veiling 1,2 miljard euro verdiend.[10] Omtrent COVID-19 hebben het Outbreak Management Team (OMT) en de overheid maandenlang gezegd dat er geen wetenschappelijk bewijs was voor niet-medische mondkapjes.[11] Toch werd onderzocht of mondkapjes een effect hadden op het gedrag van mensen, waardoor maatregelen beter zouden worden nageleefd.[12] De mondkapjesplicht lijkt er uiteindelijk dus zijn gekomen ter gedragsverandering.

De bovengenoemde onduidelijkheid leidt tot onrust en roept weerstand op bij de burger. Ook geeft het de burger de ruimte om het onbekende zelf te interpreteren en toekomstscenario’s te bedenken. Dit zorgt voor discussies die kunnen leiden tot complottheorieën en, zoals gezegd, steunen deze theorieën op (onduidelijke) feiten. Deze discussies zijn volledig te begrijpen en daar zou de burger ruimte voor moeten hebben.

Sociale mediaplatforms maken discussies onmogelijk

De meeste maatschappelijke discussies, vooral nu tijdens de COVID-19-maatregelen, vinden online plaats. Sociale mediaplatforms censureren echter discussies over complottheorieën. Deze platforms achten zelf een maatschappelijke functie te moeten uitoefenen. Dit is een inbreuk op de vrijheid van meningsuiting. Zij mogen op dit moment berichten verwijderen, aangezien het private bedrijven zijn. Het is alleen wel onduidelijk wat er wordt verwijderd en hoe dat wordt bepaald. Wanneer moet een discussie worden stilgelegd en waarom? Over wat voor ‘negatieve impact’ of ‘schade’ spreken we? Waar liggen de grenzen? Het gebied is zeer grijs. Dit leidt nu tot een situatie waarin bedrijven beoordelen in hoeverre feiten, die leiden tot complottheorieën, mogen worden besproken. Op die manier worden feiten gecensureerd, maar ook theorieën die in de komst mogelijk veranderen in waarheden.

Bedrijven zijn niet de juiste entiteit om deze taak uit te voeren. Bedrijven hebben belangen. Zij zijn bijvoorbeeld afhankelijk van advertentie-inkomsten en kunnen bezwijken onder maatschappelijke druk. Een sociaal mediaplatform is dus niet neutraal, wat kan leiden tot belangenverstrengeling en inperking van de vrijheid van meningsuiting op immense schaal. Facebook heeft namelijk 10,1 miljoen gebruikers in Nederland en YouTube 8,7 miljoen.[13] Facebook (met WhatsApp en Instagram) en Google (met YouTube) hebben dus eigenlijk een oligopolie op de waarheid. Handhaving van de wet ligt juist in handen van de overheid. De Nederlandse wetgeving loopt hier eigenlijk achter om de burger te beschermen. In Polen komt er wel een wet om de vrijheid van meningsuiting te beschermen en online-censuur tegen te gaan.[14] Overtreding zal leiden tot hoge boetes.

Media verslaan eenzijdig over complottheorieën

Media stellen zich niet altijd constructief op in de verslaggeving over complottheorieën. Vaak worden in items over complottheorieën niet de feiten besproken of de gerechtvaardigde onrust, maar wordt juist kortzichtig de ridicule kant van een complottheorie laten zien. Mensen worden weggezet als ‘complotdenker’ en op die manier buiten de maatschappij geplaatst. Dit leidt tot polarisatie onder de bevolking. Journalistiek zou juist kritisch moeten kijken naar de feiten, vragen moeten opwerpen en meer moeten onderzoeken. Op ‘complotdenken’ zou geen taboe moeten rusten, maar daarvoor wordt nu wel gezorgd. De nuance ontbreekt in de berichtgeving. Er is sprake van zwart-wit-denken. Hierdoor raken mensen ongeïnformeerd en onverschillig tegenover alles dat van tevoren wordt gelabeld als ‘complottheorie’. Een debat over de inhoud vindt niet plaats. Media zouden juist discussie moeten uitlokken en daar ook ruimte voor moeten geven.

Tot slot: bescherm de vrijheid van meningsuiting

De burger zou niet bang moeten zijn om over feiten te praten. De burger moet deze feiten ook aan elkaar kunnen verbinden om mogelijke (toekomst)scenario’s te bespreken die wellicht veranderen in waarheden. Waarheidsdemocratie pleit daarom voor een open discussie met de feiten op tafel.

Sociale mediaplatforms moeten deze discussies niet censureren. Nieuwe wetten moeten online-censuur tegengaan, zodat de overheid de vrijheid van meningsuiting kan handhaven. Deze handhaving in het maatschappelijk debat ligt nu grotendeels bij bedrijven en dat is problematisch. Ook zouden media mensen niet moeten afschilderen als ‘complotdenker’, waardoor deze mensen buiten de maatschappij worden geplaatst. Naar ontevredenheid onder de bevolking zou juist moeten worden geluisterd om deze weg te nemen. Op deze manier wordt polarisatie voorkomen en komen burgers juist dichter tot elkaar.


[1] https://nl.wikipedia.org/wiki/Edward_Snowden

https://nl.wikipedia.org/wiki/PRISM

[2] https://nos.nl/nieuwsuur/artikel/2305248-justitie-tapte-klokkenluider-in-onderzoek-naar-de-wodc-affaire.html
https://www.wodc.nl/

[3] https://www.oneworld.nl/lezen/discriminatie/zonder-deze-advocaat-was-de-toeslagenaffaire-nooit-onthuld/

[4] https://nos.nl/artikel/2356771-advocaat-toeslagenaffaire-doet-denken-aan-kafka-liep-tegen-muur-aan.html

[5] https://twitter.com/PieterOmtzigt/status/1348558789402877957

[6] https://www.trouw.nl/nieuws/is-5g-schadelijk-gezondheidsrisico-s-zijn-nooit-helemaal-uit-te-sluiten~b577a2dd/

[7] https://www.gezondheidsraad.nl/actueel/nieuws/2020/09/02/geen-bewijs-dat-5g-gezondheid-kan-schaden-onderzoek-nodig

[8] https://tweakers.net/nieuws/171684/gezondheidsraad-schort-gebruik-26ghz-band-5g-op-tot-meer-onderzoek-is-gedaan.html

[9] https://nos.nl/artikel/2337286-gemeenten-behoefte-aan-meer-5g-voorlichting-door-landelijke-overheid.html

[10] https://www.rtlnieuws.nl/economie/artikel/5172611/5g-veiling-telecom-overheid

[11] https://nos.nl/artikel/2342243-geen-landelijke-verplichting-voor-mondkapje-wel-lokale-experimenten.html

[12] https://www.nrc.nl/nieuws/2020/07/29/lokale-experimenten-met-een-mondkapjesplicht-a4007386

[13] https://www.marketingfacts.nl/berichten/social-media-in-nederland-2020

[14] https://sceptr.net/2020/12/polen-beschermt-vrije-meningsuiting-big-tech-riskeren-miljoenen-boetes-bij-internetcensuur/

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *